W wielu domach segregacja odpadów albo zwrot opakowań w systemie kaucyjnym to codzienne, proste czynności. Wystarczy podejść do pojemnika, wrzucić odpad do właściwej frakcji albo oddać butelkę w sklepie. W praktyce nie dla wszystkich jest to równie łatwo wykonalne.
Fundacja Transgresja, we współpracy ze Stowarzyszeniem Aktywności Obywatelskiej Bona Fides, przygotowała raport „Segregacja odpadów i system kaucyjny. Bariery dostępności w Polsce.”, który pokazuje, że obecny system nie zawsze pozwala wszystkim mieszkańcom skorzystać z niego samodzielnie.
Dokument obejmuje kilka obszarów: segregację odpadów w miejscu zamieszkania lub czasowego pobytu albo w podróży, korzystanie z Punktów Selektywnego Zbierania Odpadów Komunalnych oraz zwrot opakowań w systemie kaucyjnym. Analiza opiera się na doświadczeniach osób, które w codziennym funkcjonowaniu napotykają bariery, często niewidoczne na etapie projektowania rozwiązań.
W raporcie pokazujemy, że problem nie polega na pojedynczych utrudnieniach. Kluczowe znaczenie ma tzw. łańcuch dostępności, czyli sekwencja kroków, które muszą zadziałać jednocześnie, aby dana czynność była możliwa do wykonania. Jeżeli jeden z tych elementów zawodzi, całość przestaje być możliwa do wykonania w praktyce.
Dotyczy to zarówno rozpoznania właściwego pojemnika, które często opiera się wyłącznie na informacji wizualnej, jak i barier transportowych związanych z Punktem Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych czy trudności w korzystaniu z automatów do zwrotu opakowań. W systemie kaucyjnym dodatkowym wyzwaniem bywa identyfikacja opakowań objętych kaucją oraz rozwiązania cyfrowe, które w praktyce mogą stać się warunkiem skorzystania z usługi.
Raport zwraca uwagę, że w takich sytuacjach odpowiedzialność za błędy bywa przenoszona na mieszkańca, mimo że ich źródłem jest sposób organizacji systemu. W efekcie obowiązki środowiskowe, które mają charakter powszechny, nie są równoważnie wykonalne dla wszystkich, mimo że obowiązek powinien być możliwy do wykonania samodzielnie, zgodnie z zasadą niezależnego życia wynikającą z ratyfikowanej przez Polskę Konwencji Organizacji Narodów Zjednoczonych o Prawach Osób Niepełnosprawnych.
Dokument ma charakter systemowy. Nie jest katalogiem skarg, lecz próbą uporządkowania doświadczeń i wskazania, w których miejscach rozwiązania wymagają doprecyzowania lub zmiany. Zawiera również propozycje standardów minimalnych, które mogą być wdrażane na poziomie krajowym, samorządowym oraz przez operatorów systemu kaucyjnego i sieci handlowe.
Z perspektywy Fundacji Transgresja istotne jest to, że rozwiązania projektowane z uwzględnieniem osób napotykających największe bariery poprawiają czytelność i przewidywalność systemu dla wszystkich mieszkańców.
Raport: Segregacja odpadów i system kaucyjny. Bariery dostępności w Polsce. (PDF, 949 KB)